قالیشویی

همه قاليهاي مورد استفاده، اعم از قاليهايي كه براي مفروش كردن منازل به كار مي روند یا آنهایی كه جنبة تزئيني داشته و به عنوان تابلو بر روي ديوار نصب مي شوند همه و همه پس از چند سال به علت مجاورت دائمي با انواع آلودگيها مي بايست شسته شده و تميز مي‌گردند. حتي هواي مجاور ما آلوده كننده است و ذرات گرد و غبار آن در لابه‌لاي پرز فرش فرو رفته و در بلند مدت باعث چرك و تيره شدن سطح فرش مي گردند. بنابراين شستشوي فرش امري است اجتناب ناپذير اما مراحل آن و روشهاي شستشو داراي ويژگيهاي خاصي است كه به آن مي‌پردازيم.

يك قالي را تا حد ممكن نبايد شست، زيرا هر بار شستشوي قالي، زيانهايي به آن وارد مي‌شود. نور خورشيد بهترين وسيلة حرارتي برا ي خشك كردن قالي شسته شده ميباشد. نور خوشيد با تابيدن بر روي قالي به تمام نقاط آن رخنه كرده و باعث از بين رفتن بيد و كپك نيز مي‌شود. بهتر است شستشوي قالي در فصل بهار و يا اواخر تابستان انجام گيرد. زيرا در اين زمان آفتاب نه آنچنان مستقيم و سوزنده است كه بر اثر گرماي زياد آن قالي لطمه ببيند و نه آنچنان بي حرارت است كه نتوان از آن بهرة لازم را به دست آورد.

شستشوي فرش از سالها پيش در خانواده‌هاي ايراني مرسوم بوده است و حتي در برخي از ماهها و روزهاي سال شده كه گروهي از اهالي يكروستا و يا محل به طور دسته جمعي كار شستشوي ساليانه فرش را در رودخانه‌هاي نزديك شهر و روستا طي چندين شبانه روز انجام مي‌دهند و اين كار در برخي مناطق حالت سنتي و حتي نمايشي يافته كه تماشاي آن براي علاقه مندان فرش ايران بسيار دلپذير و زيباست. اما شستشوي دقيق و اصولي فرش بايد به نحوي باشدكه هدف اصلي به خوبي و بدون كمترين صدمه به فرش تحقق يابد. يعني فرش از آلودگي‌ها و سطوح چركز دوده شده و كاملاً پاگيزه گردد.

شستشوي فرش به دو روش صورت مي‌گيرد: روش سنتي و روش جديد.

در روشهاي كاملا قديمي معمولاً فرش را درون نهرهاي روان آب قرار داده و پس از آن كه فرش به خوبي خيس مي گرديدآن را به بيرون منتقل و با چوبك و ساير شوينده هاي قديمي و به كمك پاروهاي بزرگ مي‌شستند. سپس فرش را دوباره به نهر آب فرو برده و كار زدودن مواد شوينده را آغاز مي‌كردند. به اين ترتيب حركت دايمي آب بر روي فرش و كشيدن پارو بر روي آن پس مدت كوتاهي مواد شوينده را به خوبي برطرف و فرش پاكيزه مي گرديد، سپس فرشها را بر روي صخره‌ها و سنگهاي اطراف رودخانه و در مقابل نور آفتاب قرار مي‌دادند و به اين ترتيب پس از دو الي سه روز فرش كاملاً خشك مي‌گرديد. در برخي موارد ديده شده كه براي آبگيري فرش پس از خارج كردن آن از داخل رودخانه آن را لوله يا تا كرده و آن را لگد كرده و يا با پرو ميكوبيدند تا آب آنهابه خوبي گرفته شود و سپس جهت خشك شدن آنها را پهن مي كردند.

به جهت امكان كنترل و حفاظت بيشتر فرش به روش سنتي مي‌توان گفت در حال حاضر شستشوي دستي و سنتي فرش بهترين روش به ويژه در مورد فرشهاي قديمي و موزه‌اي است كه بايد نهايت دقت را در شستشوي آنها به كار بست.شستشو به هر روش كه صورت گيرد داراي مراحل يكساني به شرح زير است:

  1. غبارگيري
  2. شستشو با مواد شوينده
  3. آبكشي
  4. آبگيري
  5. خشك كردن. امروزه نيز در كارخانه‌هاي قاليشويي شبيه به شيوه قديمي اجرا مي گردد. به اين ترتيب كه ابتدا فرش را بر روي زمين پهن كرده و همه آن را با آب خيس مي‌كنند. معمولاً كارگاههاي قاليشوييخارجاز شهر ايجاد مي‌نمايند تا حتي الامكان از آب نهرهاي كنار شهر استفاده شود و يا بتوان با حفر چاههاي عميق آب فر اوان براي شستشو فرش مهيا نمود.

پس از آن كه تمام فرش به خوبي خيس شد مواد پاك كننده را به مقدار مناسب روي سطح قالي ميريزند. سپس با برسهاي ويژه‌اي شروع به شستن فرش مي‌كنند. به اين ترتيب قسمتهاي چرك و آلوده قالي كاملا تميز مي‌گردد . در برخي از كارگاههاي قاليشويي دستگاههاي خاصي طراحي و ساخته‌اند كه داراي برسهاي بزرگ و دايره‌اي شكل مي‌باشد و توسط نيروي برق به حركت در مي‌آيد، و به آهستگي سطح فرش را سائيده و نقاط تيره و چرك آن را مي‌شود. پس از آن كه تمام فرش به خوبي شسته شد توسط شلنگهاي آب كه داراي دوشهاي پخش كننده آب است و فشار آب قابل تنظيم مي‌باشد تمام فرش را شسته و موادشوينده را به خوبي از قالي دور مي‌كنند. پس از انكه مواد شوينده به خوبي از لابه لاي پرز فرش خارج شد معمولاً فرش را به طور كامل و يكجا درون حوضچه‌هاي بزرگ آب فرو مي‌كنند تا به اصطلاح آبكشي شود. در صورتي كه در كنار كارگاههاي قاليشويي نهرهاي آب روان موجود باشد يا بتوان توسط چاههاي آب، جريان سريع و رونده‌اي از آب فراوان ايجاد نمود، فرش را در داخل آن قرار داده و براي چند ساعت به حال خود رها مي‌سازند تا مواد شوينده به طور كامل از درون قالي پاك و خارج شود. شايد بتوان گفت اين روش از بهترين و موثرترين راهها براي آبكشي فرش و زدودن مواد شوينده باشد و لذا به همين منظور است كه كارگاههاي مدرن و مجهز قاليشويي امكان استفاده از نهرها و رودخانه‌هاي طبيعي براي نيل به اين منظور در دسترس دارند مي‌توانند عمليات شور قالي را به بهترينشیوهانجام دهند. به هنگام آبكشي فرش اغلب از پارو و برسهاي خاصي جهت زدودن بهتر مواد شوينده و آلودگيها استفاده مي‌نمايند. در كارگاههاي قاليشويي عموماً به جاي لوله كردن فرش و آبگيري آن با تحت فشار قرار دادن، از دستگاههاي خاصي استفاده مي گردد كه عملكرد آن شبيه دستگاههاي سانتريفیوژ است. اين دستگاهها محفظه اي استوانه اي هستند كه فرش داخل آن و به ديواره فلزي و مشبك آن مهار شده و با روشن شدن، به سرعت و با حركت دوراني به چرخش در مي آيد. در اين حالت به خاطر نيروي گريز از مركز، بيشتر آب موجود در درون قالي به طرفين هدايت شده و از درون ديوار مشبك كه در پشت قالي قرار دارد خارج مي گردد. در بسياري موارد اين دستگاههاي مقداري حرارت نيز توليد مي نمايند تا عمل خشك كردن قالي كمي تسريع يابد. پس از آبگيري فرش آن را به همان روش قذيمي يا بر روي سطح زميني پهن مي كنند تا خشك شود يا بر روي دارها و داربستهاي بزرگ مي آويزند تا پس از د والي سه روز و در مجاورت هواي آزاد و نور آفتاب خشك شوند. برخي از كارگاههاي قاليشويي اقدام به ساخت گرم خانه هايي براي خشك كردن قالي نموده اند. در اين گرم خانه با ايجاد يك كانون حرارت مركزي توسط بخاري هاي بزرگ و يا ساير حرارت دهنده ها تمام فضاي گرم خانه را به طور مساوي حرارت مي دهند. سپس كليه فرشها را از داربستهاي ويژه اي آويزان و در كوتاهترين زمان فرشها را خشك مي نمايند.